SUN RA: Ουτοπία, πειθαρχία, μύθος πέρα από την ζώνη του χρόνου.

Με αφορμή το εντυπωσιακό “Ταξίδι στο Άγνωστο“, την εμπνευσμένη έκθεση της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση που αμέσως μετά το Barbican του Λονδίνου ήρθε στην Ελλάδα για να αλλάξει τα δεδομένα της Επιστημονικής Φαντασίας, ο Μανώλης Οικονόμου υποδέχεται τους Sun Ra Arkestra με ένα κείμενό του για τον σπουδαίο Sun Ra

“Αυτοί της πραγματικότητας έχουν χάσει το δρόμο τους, είναι σκλάβοι μιας κακής αλήθειας  που τους έχει μελανιάσει από τα χτυπήματα. Δεν απομένει παρά να ακούσουμε πλέον αυτό που έχει να πει ο μύθος. Δεν είναι ούτε καλός, ούτε κακός, και το δυναμικό του είναι απεριόριστο.”  SUN RA

Σε ένα κόσμο όπου δεν έχει εξαλειφθεί η αδικία, η βαρβαρότητα, η ανισότητα, και άλλες τέτοιες ανθρώπινες «ποιότητες»,  τα λόγια του Sun Ra είναι με παράδοξο τρόπο απολύτως λογικά και κατανοητά. Ο μύθος στον οποίο αναφέρεται θα μπορούσε να είναι  η προσπάθεια να έρθουμε σε επαφή με το άγνωστο που έχουμε στο μυαλό μας, αυτό που νομίζουμε αδύνατον, αφού τα «γνωστά», και τα εφικτά   έχουν δοκιμαστεί, καταλήγουν συχνά  σε κάτι κακό και δεν επιφέρουν ευχάριστες αλλαγές. Όσο για τον μύθο του Sun Ra ως καλλιτεχνική οντότητα, φαίνεται πως μεγαλώνει και θα μεγαλώνει όσο περνούν τα χρόνια. Όλο και περισσότερες εταιρίες επανεκδίδουν το απέραντο έργο του (γύρω στα 300 άλμπουμ), όλο και περισσότερες προσπάθειες γίνονται να έρθουν στο φως βιογραφικά στοιχεία και ηχογραφήσεις, με πρόσφατο παράδειγμα το Sun Ra: The Eternal Myth Revealed. Είναι ένα κουτί με 14 CD,  σαν ηχητικό ντοκιμαντέρ που καλύπτει τη ζωή και το έργο του μεγάλου καλλιτέχνη από τη γέννησή του μέχρι το 1959. Περιέχει συνεντεύξεις με τον ίδιο και άλλους καλλιτέχνες, μουσικού  και βιογραφικού περιεχομένου αφηγήσεις από τον υπεύθυνο του αρχείου του, δικές του ηχογραφήσεις,  αλλά κυρίως υλικό καλλιτεχνών που τον επηρέασαν, και ενορχηστρώσεις που είχε κάνει για Jazz, Rhythm & Blues, και Doo Wop καλλιτέχνες στην αρχή της καριέρας του. Είναι όντως ιδιαιτέρως διαφωτιστικό, και ευτυχώς παρά τις εξαντλητικές του πληροφορίες, δεν «απομυθοποιεί»  τον μεγάλο αυτό καλλιτέχνη, δεν αφαιρεί τίποτα από την γοητεία και το μυστήριό του.

Γιατί ο Sun Ra είναι κάτι πολύ μεγαλύτερο, πιο σημαντικό, πιο υπερβατικό από το άθροισμα των επιρροών και των άλλων παραμέτρων της μουσικής του. Η έλξη που του ασκούσε η πειθαρχία στις μπάντες του Dizzy Gillespie και του Lionel Hampton, οι προχωρημένες για την εποχή τους ενορχηστρώσεις του Don Redman (ας σημειωθεί πως ο Sun Ra  από 10 ετών μπορούσε να σημειώνει στο χαρτί τις ενορχηστρώσεις που άκουγε στο ραδιόφωνο), ο θαυμασμός του για τον τρόπο που χρησιμοποιούσε το αρμόνιο  η Mary Lou Williams, η συνεργασία του με πληθώρα μουσικών από τη σκηνή του Chicago στα ‘40s και  ‘50s, είναι έξοχοι σπόροι δημιουργικότητας, αλλά μόνο ένας ανεξήγητα ξεχωριστός άνθρωπος  θα μπορούσε με τέτοιο input και αφετηρία να δημιουργήσει κομμάτια όπως το “The All Of Everything”, το “The Order Of The Pharaonic  Jesters”, το “Love In Outer Space”, ή φυσικά το classic “Enlightment”, στο οποίο αφήνει με αέρινο τρόπο να αιωρούνται μελωδίες, τις αποδομεί και ξανασυνθέτει άλλες…

Η αποδόμηση είναι κάτι που συχνά συναντούμε στη μουσική του. Είναι σα να θέλει να δηλώσει πως ξέρει άριστα τους κανόνες, μπορεί να γράφει άκρως γοητευτικές, εξαιρετικά δομημένες μελωδίες, αλλά του αρέσει περισσότερο να «παίζει» με τις προεκτάσεις τους, με τα «θραύσματα» των μελωδικών γραμμών, ενώ άλλοι θα προσπαθούσαν ενδεχομένως με τόσο ισχυρό υλικό να βγάλουν «χιτάκι». Όμως, η σκοπιμότητα και η χρηστικότητα  συνήθως νοθεύουν το δυναμικό, την ειλικρίνεια, το μεγαλείο  ενός έργου τέχνης και ένα από τα μεγαλύτερα προσόντα της μουσικής του Sun Ra είναι πως στερείται οποιοσδήποτε σκοπιμότητας. Δεν θέλει ούτε να μας «ανεβάσει» με τον αγοραίο τρόπο που το εννοούν οι αλλοτριωμένοι και οι executives πάσης φύσεως, ούτε να μας «κουλάρει». Ό,τι νιώσουμε,  ό,τι  μας συμβεί ακούγοντας τη μουσική του, θα συμβεί μέσω της δικής μας προθυμίας και  διαθεσιμότητας να έρθουμε σε επαφή μαζί της. Ο ίδιος έχει πει πως δεν παίζει αυτό που θέλουν (ή που νομίζουν πως θέλουν), οι άνθρωποι, αλλά αυτό που χρειάζονται, σα να πρόκειται να ταξιδεύσουν και να πρέπει να αποκλείσουν αυτά που περισσεύουν. Αφού πάρουν αυτό που χρειάζονται, τους γίνεται συνήθεια να παίρνουν αυτό ακριβώς, το οποίο έχει γίνει πλέον αυτό που θέλουν. (το έχω δοκιμάσει με φίλους σε ακροάσεις Sun Ra!).

«Οι άνθρωποι συχνά λένε ψέματα που όταν ειπωθούν με πολύ γοητευτικό τρόπο, γίνονται πιστευτά από τους άλλους. Η μουσική όμως μπορεί να πει την αλήθεια, γιατί είναι μια διεθνής γλώσσα, καθαρή, είναι γλώσσα τιμής, ευγενούς αντίληψης, γνώριμη σε όλη τη διάρκεια της ζωής μας. Η μουσική είναι αέρας, σκάφος σοφίας, δεν είναι υλικό, είναι μια συμπαντική ύπαρξη». SUN RA.

Αν λοιπόν η κακή, ανέντιμη μουσική είναι το soundtrack ενός κόσμου που τείνει να γίνει δυστοπικός, η εξαιρετική, ξεχωριστή  μουσική  που γίνεται από χαρισματικά πλάσματα αντιστοιχεί σε ένα πιο αρμονικό κόσμο, αντικατοπτρίζει τη βούληση και τη δυνατότητα για υπέρβαση, αυτοβελτίωση που υπάρχει μέσα στον καθέναν από εμάς και κατ’ επέκταση σε όλους μαζί. Η ενιαία σύλληψη  του Sun Ra  περιλαμβάνει μουσική, φιλοσοφική προσέγγιση  (υπό την μορφή equations, εξισώσεων βασισμένων στη λογική, τον πραγματισμό και όχι στην αφηρημένη σύμφωνα με αυτόν επιχειρηματολογία της φιλοσοφίας) και performance, και είναι μια προσπάθεια  να δώσει στην ανθρωπότητα μια ανάταση που ξεπερνά   την γήινή  της υπόσταση.

Άλλωστε, ο Herman Poole Blount (όπως είναι το αληθινό του όνομα) δεν ήταν από την Γη, αλλά από τον Κρόνο όπως ισχυριζόταν, και όσοι τον αγαπάμε δεν δεχόμαστε άλλο τόπο προέλευσης, αφού όντως οι δυνατότητές του ξεπερνούν αυτές ενός γήινου  και έχει σταλεί εδώ επειδή τον χρειαζόμαστε!  Ένα πολύ αστείο περιστατικό που αφορά την αποδοχή αυτή, είχε συμβεί το 1990, όταν ο Sun Ra είχε πάει στο νοσοκομείο με εγκεφαλικό και ο γιατρός άρχισε να τον ρωτά από πού είναι. Όταν άκουσε την απάντηση “Saturn”, κάλεσε πανικόβλητος ένα νευρολόγο γιατί υποψιάστηκε πως υπάρχει σοβαρή βλάβη και ο ασθενής έχει χάσει εντελώς τα λογικά του. Ο μουσικόφιλος νευρολόγος αναφώνησε: “Μα αυτός είναι ο Sun Ra!  Φυσικά και είναι από τον Κρόνο!”

Σίγουρα πάντως, ο τρόπος που αντιμετώπιζε τη ζωή και τη μουσική έχουν πολύ μικρές ομοιότητες με αυτά που έχουμε μάθει να αποδεχόμαστε ως «φυσιολογικά». Κοιμόταν ελάχιστα, σε ολιγόλεπτα διαλείμματα (catnaps) και η μπάντα του έπρεπε να είναι σε εγρήγορση ώστε  να συνεχίζει την πρόβα από εκεί που είχε σταματήσει  πριν το σύντομο διάλειμμα. Οι πρόβες ήταν ολοήμερες, και συνεχίζονταν στο δρόμο, όπου έπαιζαν πηγαίνοντας  στο μέρος που θα έδιναν συναυλία. Για να εξοικονομήσουν χρήματα αλλά και για να μπορούν να παίζουν ακατάπαυστα, έμεναν όλοι μαζί, και η πειθαρχία που υπήρχε στη μουσική αλλά και στον τρόπο ζωής τους είχε δώσει το προσωνύμιο “The Ra Jail”  στην Arkestra (από το Ark, κιβωτός) του Sun Ra. Η πειθαρχία ήταν τεράστιο κόλλημά του, γι αυτό και δεν του άρεσε καθόλου να χαρακτηρίζουν τη μουσική του free jazz ή avant garde, υπήρχε τάξη σε αυτό που κάποιοι εισέπρατταν ως θόρυβο, υπήρχε γραμμικότητα σε αυτό που μπορεί να παρεξηγηθεί ως χάος, υπήρχε γαλήνη στην καταιγίδα του ήχου. Τα μέλη της μπάντας του συνειδητά τον ακολουθούσαν σε αυτό το πιεστικό πρόγραμμα, γιατί το αποτέλεσμα μιας τέτοιας αφοσίωσης στη μουσική είναι υπεράνω αναλύσεων και συγκρίσεων.

Κάθε μέλος της μπάντας γνώριζε να παίζει κρουστά, ενώ το σαξόφωνο, η τρομπέτα, το μπάσο, κάθε όργανο, ηχεί τόσο διαφορετικά από ότι ξέρουμε όταν ακούγεται σε ένα κομμάτι του Sun Ra. Η ταυτότητα, η ατομικότητα, η έκφραση, των μουσικών ήταν αδιαπραγμάτευτα, ενώ ταυτοχρόνως ήταν με αδιαπραγμάτευτο τρόπο μέλη μιας μπάντας που ήξερες πως ήταν Sun Ra, έστω και αν ο ίδιος δεν έπαιζε σε κάποιο track, ή έμπαινε πολύ μετά με το πιάνο ή  με κάποιο από τα πολυάριθμα keyboards που είχε στο «οπλοστάσιό» του.  Ήταν αφάνταστα ενημερωμένος στον τομέα των πληκτροφόρων οργάνων, έπαιρνε πάντα πρώτος τα καινούργια μοντέλα,  και χρησιμοποιούσε ένα ευρύτατο φάσμα από keyboards: Mini  Moog, Solovox, Hammond, Wurlitzer, Clavioline, Rocksichord, ανήκαν στη μεγάλη συλλογή του, ενώ μετονόμαζε αρκετά από αυτά με  πιο «φαντεζί»  ονόματα, όπως Solar Sound Organ (το Gibson Kalamazoo) ή Galactone Space Instrument (το Hohner Clavinet). Η δημιουργικότητά του επεκτεινόταν και στα  κοστούμια που σχεδίαζε γι αυτόν και τη μπάντα του, αντλώντας έμπνευση από το διάστημα και την Αίγυπτο.

Ένα από τα πολυάριθμα χαρακτηριστικά της μουσικής του είναι άλλωστε η φυσικότητα με την οποία  καταφέρνει να συνδυάσει το στοιχείο της Αφρικάνικης Ηπείρου, με τον διαστημικό ήχο, και αυτό είναι ιδιαίτερα  διακριτό σε κομμάτια όπως το “The Song Of Drums”.

Η  Γη  και το διάστημα συναντιούνται στον Sun Ra, όπως συνυπάρχουν με αρμονικό τρόπο πολλά  είδη  μουσικής, τα οποία γνωρίζει άριστα και έχει παίξει σε διάφορες φάσεις της πορείας του. Όταν ακούμε Sun Ra, ακούμε στη μουσική του στοιχεία Rhythm & Blues, Gospel, World music (πριν καν επινοηθεί αυτός ο όρος από τη μουσική βιομηχανία), ψυχεδέλειας, Νέας Ορλεάνης, Αφρικής, και funk (ο George Clinton είναι κραυγαλέα επηρεασμένος από τον Sun Ra μουσικά και εμφανισιακά), και σίγουρα,πάνω από όλα ακούμε Jazz. Μια  Jazz έξω από «ρεύματα», εποχές, μόδες, χειρισμούς από τον μουσικό τύπο ή τις εταιρίες, μια Jazz που ακολουθεί την ουσία της ύπαρξής της, εξελίσσεται  χωρίς να αφήνει εκτός την παράδοση και τα προηγούμενα στάδια και ήχους της. Ο Sun Ra έπαιζε από το ξεκίνημά του στυλ και ήχους που πολύ αργότερα θα έπαιζαν άλλοι και θα αναγκαζόταν να τους δώσουν όνομα. Είχε παρακάμψει τις συστημικές τεχνικές πουλώντας τους δίσκους του στις συναυλίες του, δίσκους που τύπωνε στην εταιρία Saturn που είχε κάνει μαζί με τον Alton Abraham,γι αυτό και είναι απίστευτα σπάνιοι σε original βινυλιακή μορφή, αφού δεν βρέθηκαν ποτέ σε δισκάδικα.

 «Είσαι πρόθυμος να απαρνηθείς τον θάνατό σου για μένα;»

Αυτή ήταν μια κλασσική ερώτηση που έκανε ο Sun Ra σε αυτούς που καθόταν μπροστά στις συναυλίες του, αφού πρώτα τους σήκωνε και τους κρατούσε στην αγκαλιά του. – «Ναι, μπορείς μα με αφήσεις τώρα» ήταν μια συνήθης απάντηση.

Η αιωνιότητα και το πνεύμα είναι πιο κοντά στην υπόσταση του Sun Ra  από την γέννηση και το θάνατο, γι αυτό και άργησα να αναφέρω τα σχετικά στοιχεία: Γεννήθηκε 22 Μαϊου 1914 στο Birmingham της Alabama και πέθανε 30 Μαϊου 1993 και πάλι εκεί, όπου είχε βρεθεί για να δει την αδελφή του, την οποία δεν έβλεπε συχνά όλα αυτά τα χρόνια που είχε εγκατασταθεί στο Chicago, στη Νέα Υόρκη και κατόπιν στην Philadelphia.

Για όσους έχουν την διάθεση και τον χρόνο  να «βυθιστούν» περισσότερο στον μύθο και την πραγματικότητα του Sun Ra, συνίσταται η προσεκτική ακρόαση του έργου του, μέσω του ενδελεχούς μουσικού οδηγού του Bandcamp, καθώς επίσης και η παρακολούθηση αυτού του εξαιρετικού blog, ονόματι From Nowhere! Η Sun Ra Arkestra, η ορχήστρα του θρυλικού Sun Ra, με τον 94χρονο(!) Marshall Allen ως bandleader (καθως ο Sun Ra εχει πεθανει απο το ’93) γιορτάζει στη σκηνή 60 χρόνια απόλυτης μουσικής ελευθερίας με ήχους από το χτες, το σήμερα και το αύριο της τζαζ, στις 9 Νοεμβρίου, στην Κεντρική Σκηνή της Στέγης του Ιδρύματος Ωνάση.

Space will always be the place!
Μανώλης Οικονόμου